"It takes two to tango"

De zorg voor erfgoed is een gedeelde verantwoordelijkheid van overheden, erfgoedinstellingen én de mensen die zich ermee verbonden voelen. Faro belangrijk om het fenomeen ‘erfgoedgemeenschap’ te versterken. Naast ‘behoud door ontwikkeling’ komt met Faro ‘behoud door betrokkenheid’ erbij. Onvermeld blijft dat de belangrijkste basis voor erfgoed nog steeds het ‘behoud door bescherming’ is. Met de komst van de omgevingswet is erfgoed onderdeel van de ruimtelijke ordening geworden. Mooie woorden over verplichte cultuurhistorische inventarisaties, rekening houden met erfgoedwaarden en een rol als inspiratiebron die richting geeft in ruimtelijke transformaties. Dat lijkt allemaal heel mooi en waardevol, maar de vraag is hoe sterk de positie van erfgoed in het bijzonder en omgevingskwaliteit in het algemeen in het omgevingsbeleid werkelijk is.

In de lokale praktijk verdwijnt er nog steeds te vaak erfgoed: gebouwen worden gesloopt, sloten gedempt, beschermde landschappen bebouwd en tegen beschermd erfgoed in verval wordt niet opgetreden. Oorzaken die daarvoor genoemd worden zijn het gebrek aan lokaal draagvlak en tekort aan financiële middelen. En dat is een vicieuze cirkel. Want gebrek aan draagvlak leidt tot onvoldoende toekenning van capaciteit, deskundigheid en middelen, waardoor het draagvlak weer verder zal afnemen. Burgers die daar invloed op uit willen oefenen weten vaak niet hoe ze dat kunnen doen. En de ondersteuning van die vrijwilligers is nog onvoldoende geregeld. Daarom zouden de Steunpunten of Erfgoedhuizen de opdracht en de middelen moeten krijgen om de ondersteuning van erfgoedvrijwilligers en burgers goed in te richten.

Het erfgoedveld legt, mede door Faro, in toenemende mate verbinding met de samenleving. Er is sprake van een verandering waarbij deze verbinding nog intensiever en inclusiever kan worden. Er ligt een grote verantwoordelijkheid bij gemeenten en provincies om het gedachtengoed van het verdrag in de lokale praktijk vorm te geven. De omgang met erfgoed is gedecentraliseerd naar gemeenten. En die zijn in veel gevallen onvoldoende toegerust om hun (wettelijke) taken en erfgoedopgaven uit te voeren. Goed erfgoedbeleid hangt nu nog te veel af van toevalligheden, politieke wil en een gebrek aan structurele financiële middelen, capaciteit en kennis bij gemeenten. De positie van erfgoed in ruimtelijke opgaven en transities is en blijft beperkt. Verbetering blijft uit omdat er geen correctiemiddel is op gebrekkig functioneren, het interbestuurlijke toezicht (IBT) niet optimaal functioneert en ook OCW niet stuurt. Dus laten we stoppen met het verzinnen van lapmiddelen zoals tijdelijke subsidies en eindige projecten en inzetten op de stelselverbetering die zo hard nodig is. Dat vraagt om eigenaarschap dat gefaciliteerd wordt met tijd, ondersteuning, middelen en (juridisch) instrumentarium. Om een paar belangrijke punten eruit te lichten:

- Zorg dat gemeenten en provincies hun wettelijke taken uitvoeren;

- Zet de IBT-interventieladder in bij taakgebreken en taakverwaarlozing;

- Maak het aanbod van de Steunpunten Erfgoed uniform en toegankelijk voor vrijwilligers;

- Verklaar de eigenaarstoestemming in de monumenten aanwijzingsprocedure onrechtmatig;

- Geef gebouwen en landschappen rechtspersoonlijkheid zodat ze zich kunnen verweren;

- Zorg dat rechters erfgoedkwesties niet alleen procedureel, maar ook inhoudelijk toetsen;

- Versterk de positie van omgevingskwaliteit bij ruimtelijke ontwikkelingen.

De erfgoedsector heeft een transitie nodig om de vrijblijvendheid voorbij te gaan. En laten we de verbetering van het erfgoedbeleid werkelijk samen oppakken. Wij zijn er al jaren klaar voor!

Erfgoedvereniging Heemschut Commissie Noord Holland