Wil het echte erfgoed nu opstaan?

Door Thierry van Vugt, wethouder cultuur, erfgoed en monumentenzorg in Gouda

Gouda is zoveel meer dan kaas, kaarsen en stroopwafels. Gouda is een stad die rijk is aan erfgoed, zowel boven als onder de grond. Met talloze gebouwde monumenten, een beschermd stadsgezicht en archeologische vindplaatsen. Maar ons erfgoed is veel rijker dan dat alleen. Mede onder impuls van het Verdrag van Faro komt de vraag steeds nadrukkelijker in beeld was nu eigenlijk de definitie en afbakening van erfgoed is. Traditioneel gezien was erfgoed vooral te vereenzelvigen met monumentenbeleid en de harde monumentale objecten die daarin beschermd werden. In een latere periode ging het meer en meer over monumenten in samenhang met hun omgeving, ofwel cultuurhistorische ensembles. Met Faro is daar een interessante invalshoek bijgekomen. Erfgoed moet worden bezien in relatie tot de functie en betekenis die de mensen eraan geven. Naast het fysieke bouwwerk speelt dus ook de sociale betekenis ervan een grote rol.

Faro verleidt ons dus om de vraag te stellen wat we precies verstaan onder erfgoed. Die discussie is nooit af. Een mooi voorbeeld in Gouda is GOUDasfalt aan de Hollandsche IJssel. Een oud industrieterrein aan de rand van de historische binnenstad waar tot in 2013 een koudasfaltcentrale actief was. Vanuit de traditionele erfgoedopvatting kan de industriële ‘lange arm’, waarmee vroeger grondstoffen werden verspreid over het terrein, worden gezien als beschermenswaardig erfgoed. Het is immers een fysiek object dat herinnert aan de oude industriële functie. In lijn met het gedachtegoed van de cultuurhistorische ensembles zou ook het ruimtelijk geheel aan objecten van het oude industrieterrein kunnen worden gezien als erfgoed. Daarin zitten, naast de iconische arm, ook kleinere objecten met een op zich bescheidener betekenis en voorkomen. Voortbordurend op het Faro-gedachtegoed, zijn het de vele vrijwilligers van het burgerinitiatief GOUDasfalt, die vorm en inhoud en dus betekenis geven aan het erfgoed. Sinds 2014 ontfermen zij zich over het terrein en organiseren zijn evenementen en andere culturele en maatschappelijke activiteiten op het voormalig industrieterrein. Het mooie aan die redeneerlijn is dat het mede-eigenaarschap van erfgoed aanjaagt. Inwoners maken het erfgoed, met overheidsbescherming alleen kom je er immers niet. Faro heeft in die zin een activerende en daarmee beschermende werking. Maar wie bepaalt uiteindelijk wat erfgoed is?

In een multiculturele stad zoals Gouda, met inwoners met verschillende achtergronden en perspectieven, is het nog een hele ontdekkingstocht om te duiden wat we onder erfgoed verstaan, en wie dat bepaalt. Bovendien kan dat erfgoed ook immaterieel of in de verschijningsvorm van ambachten zijn. Bijvoorbeeld het kaasmakersambacht. De kaasindustie heeft in het verleden veel gastarbeiders ingezet, hetgeen ook zichtbaar is in de stad met zijn aanzienlijke gemeenschap van Marokkaanse origine. Wat is voor deze inwoners betekenisvol erfgoed in de stad? Koesteren zij het kaasmakersambacht of wellicht de iconische historische kaasmarkten in de zomer, die ondenkbaar zijn zonder kaasmakende boeren? Of hebben ze wellicht meer met plateel en keramiek, die andere industrie die veel gastarbeiders naar de stad trok? Hoe dan ook is het goed om rekening te houden met de zeer diverse samenleving die we zijn. Wat iemand als ik (wit, man, academisch geschoold) als belangrijk erfgoed beschouw, kan voor veel van onze inwoners heel anders zijn. Bovendien kan erfgoed voor iedereen een zeer specifieke connotatie hebben. Denk bijvoorbeeld aan monumenten die raken aan ons koloniaal verleden. Hoe zorgen we dat eenieder zich herkent in het lokale erfgoedbeleid? En dat iedereen betrokken is bij het gesprek over wat erfgoed is? Ook inwoners die er niet beroeps- of hobbymatig mee bezig zijn. Dat komende tijd het echte erfgoed maar op mag staan!