Lokale 'erfgoedgemeenschap' naar Indonesisch voorbeeld?

Door Peter Timmer, senior adviseur historische stedenbouw bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

Met het Verdrag van Faro en de Omgevingswet zit erfgoedparticipatie stevig verankerd in het werkterrein van de fysieke leefomgeving. Het succes hangt af van de lokale uitvoering. Kunnen we daarbij misschien iets leren van andere landen, bijvoorbeeld Indonesië?

Medan, Sumatra
Bijna elke stad in Indonesië heeft een eigen erfgoedvereniging. Deze bestaat uit betrokken burgers, erfgoeddeskundigen, architecten, historici - en vooral ook studenten. Hoewel de verenigingen soms actie voeren, zijn zij meestal op een proactieve en constructieve manier betrokken bij de lokale erfgoedzorg. Beranda Warisan Sumatra (BWS, Sumatra Heritage Trust) is daar een mooi voorbeeld van. Deze organisatie is gevestigd in Medan en begon ooit als een soort waakhond. Inmiddels is zij uitgegroeid tot een belangrijke speler in het erfgoedveld van de stad én ver daarbuiten. BWS houdt zich bezig met onderzoek, restauratieplannen, workshops met bewoners, erfgoedfestivals, erfgoedwandelingen, urban sketching, sociale media, ruimtelijke planvorming, gemeentelijk beleid, fondsenwerving en meer. Of het nu gaat om inheems, koloniaal, archivaal, museaal, industrieel, religieus of immaterieel erfgoed… het hele spectrum komt aan bod. Veel vrijwilligers vinden via BWS hun weg naar het erfgoedvak, bijvoorbeeld bij particuliere bureaus of overheidsinstellingen. Daarmee is BWS ook een kraamkamer voor nieuw talent.

Een groeiende beweging
De eerste erfgoedvereniging in Indonesië zag het licht in Bandung op Java. De Paguyuban Pelestarian Budaya Bandung (PPBB, Bandung Society for Heritage Conservation) werd al in 1986 opgericht. De reformasi in 1998 bracht meer vrijheid en een hernieuwd bewustzijn, wat de beweging een flinke impuls gaf. Dit ging hand in hand met een opkomende middenklasse en een groeiende waardering voor erfgoed als baken in een globaliserende wereld. Inmiddels is erfgoedzorg ongekend populair in Indonesië. Historische binnensteden worden langzaam maar zeker opgeknapt en veel oude gebouwen krijgen een nieuwe bestemming. BWS heeft zelfs een netwerk opgezet van 14 erfgoedverenigingen die actief zijn op het eiland Sumatra. Voor geheel Indonesië ontbreken de exacte cijfers maar meer dan 50 organisaties zijn aangesloten bij de overkoepelende organisatie Badan Pelestarian Pusaka Indonesia (BPPI, Indonesian Heritage Trust). Al is niet elke vereniging even actief als BWS natuurlijk. Dit hangt sterk af van de lokale context, zoals de inzet van betrokkenen en de aanwezigheid van donateurs.

Een 'erfgoedgemeenschap'
De verenigingen creëren met hun enthousiasme, kennis en betrokkenheid een positieve dynamiek voor het behoud van erfgoed in de lokale samenleving. In Indonesië worden de verenigingen vaak heritage society genoemd. Dit kan het best vertaald worden als erfgoedgemeenschap. Het gaat namelijk niet alleen om een groep mensen met gemeenschappelijke interesses, maar ook om sociale verbanden, saamhorigheid en een collectief belang. Verschillende redenen liggen hieraan ten grondslag. In tegenstelling tot Nederland is erfgoedzorg in Indonesië bijvoorbeeld maar beperkt geïnstitutionaliseerd. Een sterke overheid ontbreekt, waardoor mensen het zelf moeten doen. Maar het gaat dieper dan dat. In Azië staat het collectief meer centraal dan in onze westerse, individualistische samenleving. Daarbij komt de Indonesische traditie van onderlinge samenwerking, gemeenschapszin en solidariteit: gotong royong. Dit is een soort van XL-versie van ‘naoberschap’ of ‘mienskip’ en zit diepgeworteld in de Indonesische cultuur.

Een ultieme dynamiek
In Nederland leunt de erfgoedzorg vooral op de publieke sector en is sterk verankerd in het culturele domein. In Indonesië is dat meer de civiele sector en het sociale domein. Beide landen kunnen dus veel van elkaar leren. Tegelijkertijd zijn de culturele verschillen groot, dus kopiëren heeft weinig zin. En toch… stel je eens voor dat elke Nederlandse stad een zeer actieve ‘erfgoedgemeenschap’ zoals BWS heeft, een groep vrijwilligers die het hele spectrum van erfgoedzorg en moderne media beslaat, en een constructieve sociale dynamiek op gang brengt die bijdraagt aan bewustwording, behoud en de toekomstige ontwikkeling van erfgoedsteden. Zou dat niet het ultieme zijn?

Foto’s (worden nog toegevoegd): participatieve erfgoedworkshop in Labuhan Deli (Medan) georganiseerd in 2023 door BWS. Gemaakt door Peter Timmer.