Ervaringen van een historische vereniging met erfgoedparticipatie

Historische Vereniging Oud-Utrecht organiseerde met Universiteit Utrecht bij haar 100^e verjaardag in 2023 een symposium erfgoedparticipatie onder de titel ‘Erfgoed Verbindt’. Het doel was om inspiratie te putten uit toepassingen van het Europese verdrag van Faro voor de maatschappelijke betekenis van erfgoed en het belang van participatie. Bij dit symposium zijn verschillende voorbeelden uit stad en regio besproken, zoals over het benutten van immaterieel erfgoed van migranten met verhalen van vertelopa’s en verteloma’s door de Emigratie Generatie, betrekken van scholieren van 100 basisscholen met een Doeboek bij de geschiedenis van hun stad door Oud-Utrecht en herinrichting van het kloostercomplex van Museum Catharijneconvent met de omwonenden.

De aanwezige vertegenwoordigers van Oud-Utrecht, Universiteit Utrecht, Gemeente Utrecht maar ook de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en het Ministerie van Onderwijs spraken zich uit voor nieuwe samenwerkingen. Zo bleek volgens gemeente Utrecht dat er een grote rol is voor historische verenigingen als Oud-Utrecht bij het opstellen van een nieuwe onderzoeksagenda erfgoed omdat zij zelf al een vorm van erfgoedparticipatie door bewoners zijn: ‘Bewoners van de stad moeten kunnen meepraten over wat ons erfgoed is, wat de moeite van het behouden waard is, en over welk erfgoed of welke geschiedenis we meer willen weten’.

Inmiddels zijn thema’s en speerpunten verzameld met een gezamenlijk symposium op 24 februari 2026 en een daarop volgende digitale enquête onder de titel ‘Praat mee over onderzoek naar erfgoed in Utrecht’. Een paar uitkomsten:

Respondenten geven aan dat Utrechts erfgoed belangrijk is omdat het sterk verbonden is met de identiteit, het karakter en de geschiedenis van de stad. Erfgoed maakt zichtbaar hoe de stad zich door de tijd heen heeft ontwikkeld. Doordat de geschiedenis tastbaar en herkenbaar aanwezig is in gebouwen, buurten en structuren, kunnen bewoners en bezoekers beter begrijpen waarom de stad eruitziet zoals zij doet. Erfgoed geeft Utrecht volgens hen bovendien een unieke uitstraling en vergroot de aantrekkelijkheid en sfeer van de stad.

Daarnaast wordt erfgoed gezien als verbindend. Het versterkt het gevoel van verbondenheid met de stad en met elkaar, het draagt bij aan trots en sociale cohesie. Veel respondenten geven aan dat kennis over het verleden helpt om het heden beter te begrijpen en kan helpen om betere keuzes te maken voor de toekomst. Erfgoed wordt ook gewaardeerd vanwege de schoonheid, het woonplezier en de leefbaarheid die het toevoegt. Tot slot is er interesse in de verhalen achter het erfgoed en in de historische ontwikkeling van buurten en gebouwen.

Veel respondenten geven aan persoonlijk geïnteresseerd te zijn in geschiedenis, erfgoed en archeologie. Een aantal mensen benadrukken het belang van het delen en doorgeven van verhalen uit het verleden. Erfgoed wordt gezien als iets dat gekoesterd en beschermd moet worden voor toekomstige generaties. Tot slot wijzen sommige respondenten erop dat erfgoed niet alleen materieel is, maar ook bestaat uit immateriële aspecten zoals tradities, verhalen en gebruiken. Zie ook https://denkmee.utrecht.nl/nl-NL/projects/onderzoeksagenda-erfgoed/2

Conclusies: Respondenten vinden Utrechts erfgoed belangrijk omdat het bijdraagt aan de identiteit, het karakter en het verhaal van de stad. Erfgoed verbindt bewoners met het verleden, maakt de geschiedenis zichtbaar en tastbaar, en helpt het heden en de toekomst te begrijpen. Veel mensen noemen erfgoed als bron van trots, verbondenheid en inspiratie.

De meest genoemde periodes van interesse zijn de Romeinse tijd, vroege en late middeleeuwen, gevolgd door de vroegmoderne en moderne tijd. De prehistorie wordt minder vaak genoemd.

De wijkentours en communities van Oud-Utrecht
Er is geen beleidsplan maar een koers uitgezet voor Historische Vereniging Oud-Utrecht in het jubileumjaar 2023. Er zijn met een koers minder vaste doelen, er wordt meer gestuurd op interesses in activiteiten. De leden zijn in 2023 geraadpleegd wat zij belangrijke verenigingsactiviteiten vinden. De vaste activiteiten met publicaties, historische cafés, lezingen en excursies kregen steun. Opvallend daarbij was de grote steun voor wijkentours om het erfgoed in de wijk samen met inwoners te ontdekken en te beleven. Daarnaast bleek er een sterke behoefte om met leden onderling iets te ondernemen: een community.

Het bestuur van Oud-Utrecht zag hierin de aanleiding om de wijkentours voort te zetten, met steun van subsidiegevers, maar vooral met steun van mensen en organisaties in de wijk. Het begon met een programma van wijkwandelingen, fietstochten en een wijkgeschiedenisquiz. Er zijn intussen vele initiatieven getoond om de wijkentour in te richten, met ogen voor de eigenheid van de wijk. Zo ontstond een wijkentour met thema Keti Koti in de wijk Lombok, een wijkentour met moderne architectuur in Leidsche Rijn, een wijkentour in samenwerking met het AZC in Oog in Al, en een wijkentour met boottocht bij de heringerichte Ooster- en Westerkade.

Oud-Utrecht startte een aantal communities met een oproep aan leden om zich te melden bij interesse in een van de onderwerpen. Zo ontstonden de communities Middeleeuwen, Kaarten van Utrecht en Moderne Geschiedenis. Een community Muziekgeschiedenis van Utrecht is in oprichting. De communities zijn vormvrij, leden volgen hun eigen interesse met bijpassende activiteiten. Zo ging de community Middeleeuwen de herbouwde stadskraan beproeven en bewonderde oude handschriften bij de afdeling bijzondere collecties van de Universiteitsbibliotheek, de community Kaarten van Utrecht bestudeerde een selectie kaarten van de leden en werd ontvangen bij Het Utrechts Archief.

In een community zijn mensen met een gezamenlijk doel, of gedeelde interesses en ideeën verbonden, én communiceren of werken ze met elkaar samen om meer te weten of te kunnen dan ieder afzonderlijk. Dat kan fysiek, digitaal of in combinatie. Met deze ontwikkeling wordt aangesloten bij de beleidskoers die eerder is ingezet en waarbij we de leden op andere manieren bij de vereniging worden betrokken.

Een voorbeeld: https://oud-utrecht.nl/nieuws/1658-community-middeleeuwen-op-bezoek-bij-middeleeuwse-collectie-universiteitsbibliotheek