Kennis van gedrag als sleutel voor succesvol verduurzamen monumenten

Marina Laméris beschrijft in haar blog (dd 18 april) hoe het systeem vastloopt. Dit ondersteunt haar blog. Ik beschrijf waarom mensen afhaken, en wat er nodig is om hen mee te krijgen. Want ook als de procedures morgen eenvoudiger worden, lost dat het gedragsprobleem niet op.

Eigenaren van monumenten haken niet alleen af omdat het systeem te complex is. Ze haken af omdat ze zich niet gezien voelen, omdat ze vertrouwen verloren hebben, omdat de drempel om opnieuw te proberen te hoog is geworden. Dat is geen technisch probleem. Dat is een gedragsprobleem. En gedragsproblemen los je niet op met betere informatie of lagere kosten alleen.

Mensen bewegen niet omdat de cijfers kloppen

Gedragswetenschap leert ons dat mensen zelden handelen op basis van rationele afwegingen alleen. Ze handelen op basis van vertrouwen, sociale norm en eigen effectiviteit: geloof ik dat ik dit kan? Zie ik om me heen dat anderen het ook doen? Voel ik me serieus genomen door de partijen waarmee ik moet samenwerken?

Bij monumenteigenaren zijn al deze factoren onder druk komen te staan. Het systeem heeft wantrouwen gekweekt. Eigenaren die keer op keer botsen op procedures, wisselende adviezen en onduidelijke eisen, ontwikkelen een aangeleerde hulpeloosheid: ze stoppen niet met willen, maar ze stoppen met proberen. Dat is een diep gedragsprobleem dat je niet oplost met een nieuwe subsidieregeling.

Wat werkt wel? Beginnen bij het herstel van vertrouwen. Dat klinkt zacht, maar het is de harde voorwaarde voor alles wat daarna komt. Vertrouwen ontstaat wanneer mensen merken dat hun inbreng er werkelijk toe doet, dat de overheid consistent handelt, en dat de regels uitlegbaar zijn in gewone taal.

Oneerlijkheid remt gedrag

Er is nog een gedragsprincipe dat het vermelden waard is: mensen zijn buitengewoon gevoelig voor oneerlijkheid. Niet alleen rationeel, ook emotioneel. Wanneer iemand ervaart dat de lasten onevenredig zwaar op zijn schouders drukken, ontstaat er weerstand die verder gaat dan frustratie. Het ondermijnt de bereidheid om mee te werken, ook als die persoon de doelstelling zelf onderschrijft.

Monumenteigenaren ervaren dit concreet. De kosten voor onderzoeken, tekeningen en vergunningen zijn vaak vele malen hoger dan de verduurzamingsmaatregelen zelf. Wie zijn huis wil isoleren betaalt voor de maatregel. Wie zijn monument wil isoleren betaalt eerst voor het bewijs dat hij de maatregel mag nemen. Dat voelt niet alleen als een drempel, het voelt als straf voor het goede willen doen.

Gedragswetenschap noemt dit een perverse prikkel: het systeem ontmoedigt precies het gedrag dat het beoogt te stimuleren. En wie zich gestraft voelt voor zijn goede intenties, haakt af. Niet omdat hij het niet meer wil, maar omdat de verhouding tussen inspanning en resultaat te ver uit balans is geraakt.

Eerlijkheid in de verdeling van lasten is daarom niet alleen een juridisch of financieel vraagstuk, het is een gedragsvraagstuk. Een systeem dat als oneerlijk wordt ervaren, verliest zijn legitimiteit. En zonder legitimiteit geen samenwerking.

De kracht van collectief en sociaal bewijs

In ons Faro-project zagen we wat er gebeurt wanneer eigenaren elkaar ontmoeten. Niet in een informatiebijeenkomst, maar in een setting waar ze ervaringen uitwisselen, vragen stellen die ze aan een ambtenaar nooit zouden stellen, en horen dat de buurman dezelfde frustraties heeft. Dat werkt ontladend én activerend tegelijk.

Dit is wat gedragswetenschappers sociaal bewijs noemen: mensen kijken naar wat anderen doen om te bepalen wat zij zouden moeten doen. Een buurman die vertelt hoe hij de eerste stap heeft gezet, overtuigt meer dan een folder die uitlegt waarom die stap verstandig is. Collectieve aanpakken benutten dit principe, niet omdat ze goedkoper zijn, maar omdat mensen elkaar meenemen op een manier die geen enkele professional kan repliceren.

Eigen effectiviteit als sleutel

Een ander kernprincipe: mensen bewegen wanneer ze geloven dat ze zelf het verschil kunnen maken. Eigen effectiviteit, het vertrouwen in het eigen kunnen, is een van de sterkste voorspellers van gedragsverandering. Bij monumenteigenaren is dat vertrouwen vaak beschadigd. Ze hebben het gevoel dat ze altijd afhankelijk zijn van een adviseur, een ambtenaar, een vergunning. Dat gevoel van afhankelijkheid remt.

Wat helpt is het vergroten van die eigen effectiviteit: kleine successen mogelijk maken, mensen laten ervaren dat ze zelf iets kunnen regelen, kennis toegankelijk maken zonder dat er meteen een professional aan te pas moet komen. In ons project werkten we daarom met concrete, behapbare stappen en met ervaringsdeskundigen, eigenaren die al een stap verder waren en dat wilden delen.

Betrokkenheid is maakbaar, maar vraagt om ontwerp

Marina concludeert dat gedeeld eigenaarschap de sleutel is. Daar sluit ik me volledig bij aan. Maar gedeeld eigenaarschap ontstaat niet vanzelf als je mensen aan tafel uitnodigt. Het moet worden ontworpen.

Dat betekent: eigenaren vroeg betrekken, niet als doelgroep maar als ervaringsdeskundige. Hun kennis over hun eigen pand, hun eigen buurt en hun eigen belemmeringen is onmisbaar, en wordt nu structureel onderschat. Het betekent ook: investeren in de voorfase, voordat er ook maar sprake is van een vergunning of subsidie. Want wie pas aan tafel komt als het formulier al klaarligt, voelt zich geen partner maar een uitvoerder.

Faro heeft ons laten zien dat betrokkenheid maakbaar is. Maar dan moet je bereid zijn te beginnen bij de mens, niet bij het monument. Bij de vraag: wat houdt deze eigenaar tegen? Wat heeft hij nodig om de eerste stap te zetten? En hoe zorg je ervoor dat die eerste stap vertrouwen geeft in een tweede?

Zolang overheden en erfgoedinstellingen die vragen niet stellen, en er geen gedragsexpertise aan tafel zit als beleid wordt gemaakt, blijft de energietransitie van monumenten vastlopen. Niet omdat de wil ontbreekt. Maar omdat we blijven zoeken naar technische oplossingen voor een menselijk probleem.

Annemiek Verstappen is gedragsontwerper in de energietransitie. Zij onderzoekt waarom mensen wel of niet in beweging komen en ontwerpt aanpakken die daarop aansluiten. Als medeinitiatiefnemer (samen met Marina Lameris) van het Duurzaam Monumenten Collectief Zeist en het Faro-project 'Terug naar de bedoeling' onderzocht zij hoe eigenaren van monumenten en de gemeente samen kunnen werken in een meer gelijkwaardige relatie om de energietransitie van monumenten te versnellen.