'Voor Zevenaar is het verenigingsleven van levensbelang'

De gemeente Zevenaar organiseerde een uitgebreid participatietraject met erfgoedbijeenkomsten, jongerenparticipatie en een online enquête. Doel: het actualiseren van haar erfgoedbeleid en het creëren van draagvlak. Roel Kramer (Erfgoed Gelderland) en Lilian Werdmuller (beleidsmedewerker erfgoed Zevenaar) wilden een zo breed mogelijke groep inwoners bereiken. Dat lukte. ‘Zelfs leden van vrij gesloten gemeenschappen zijn komen opdagen en lieten weten dat zij zich gehoord hadden gevoeld.’

Door Annette Wiesman

Ter gelegenheid van de vernieuwing van de erfgoednota besloot gemeente Zevenaar tot een uitgebreid participatietraject. Een van de doelstellingen daarbij was het verwerken van de Faro-visie op erfgoed. De gemeente wilde van haar inwoners en andere betrokkenen weten: welke erfgoedverhalen, thema’s en daarmee samenhangende sociaalmaatschappelijke onderwerpen leven er? Want, zegt beleidsmedewerker erfgoed Lilian Werdmuller: ‘Als er geen participatie is, krijg je als gemeente geen zaken voor elkaar. Misschien blijft het materiële erfgoed wel behouden, maar de verhalen eromheen verdwijnen. Wij wilden weten: wat vinden belanghebbenden belangrijk?’

Vijf bijeenkomsten
De gemeente nodigde in 2025 inwoners, monumenteneigenaren en erfgoedprofessionals uit voor erfgoedbijeenkomsten in achtereenvolgens de dorpskernen Giesbeek, Babberich, Herwen en Zevenaar. Ook was er een slotbijeenkomst. Gelders Genootschap voerde het project namens de gemeente uit en hielp bij het opstellen van de Erfgoednotitie, terwijl onderaannemer Erfgoed Gelderland het participatietraject voor haar rekening nam.
De gemeente vond het belangrijk om, naast de 200 monumenteneigenaren en andere erfgoedliefhebbers, ook inwoners die normaal moeilijker bereikt worden, te betrekken. Denk daarbij aan jongeren en de Molukse gemeenschap in Zevenaar. Inwoners werden bereikt via lokale krant de Zevenaar Post en sociale media. In de kleinere dorpskernen werden flyers van deur tot deur verspreid. Wie niet kon komen, werd via een QR-code naar de online vragenlijst verwezen. Enkele erfgoedinstellingen en contactpersonen uit de Molukse gemeenschap werden persoonlijk benaderd. Dat is belangrijk, weet Werdmuller: ‘Als je een mail stuurt en daarna ook nabelt, komen mensen wel. Vooral als je benadrukt hun komst belangrijk te vinden.’

Aanvullend organiseerden het Gelders Genootschap en Erfgoed Gelderland een interne bijeenkomst voor aanpalende beleidsafdelingen, om met domeinoverstijgende blik naar erfgoed te kijken en het bewustzijn van de rol die het kan spelen, te vergroten. Alle relevante beleidscollega’s van de afdelingen Ruimtelijke Ordening en Beheer waren van de partij. Ook het Sociaal Domein was vertegenwoordigd. ‘Zo hoorden zij ook van elkaar hoe ze erfgoed voor hun beleidsdoelen kunnen inzetten, zoals sociale cohesie en vastgoedontwikkeling.’

Belangrijke thema’s
De vier lokale bijeenkomsten gaven een beeld van het belang dat de inwoners van gemeente Zevenaar hechten aan erfgoed en welke thema’s prioriteit hebben. De favoriete onderwerpen waren noaberschap, verduurzaming, landschap en de kerk als ontmoetingsplek. ‘Meer nog dan objecten gaat het de mensen om de verhalen die daarbij horen’, vertelt Kramer.

Wat ook hoog scoorde: kerken als ontmoetingsplekken. Zevenaar is een katholieke gemeente. Door de secularisatie zijn de afgelopen tijd negen katholieke kerken aan de eredienst onttrokken; de meesten zijn getransformeerd naar woningen. Daarmee dreigt de vitaliteit van de gemeenschap weg te vallen. ‘De katholieke kerk is sterk verweven met carnaval en de schutterijen’, legt Werdmuller uit. ‘Carnaval is het begin van de vastentijd op de kerkkalender.’ Zo zijn er meer lijntjes tussen kerk en verenigingsleven. Veel inwoners hebben er begrip voor als kerken moeten sluiten of een nieuwe bestemming krijgen, vertelt ze. ‘Maar ze vinden het wél erg als daarmee het verenigingsleven wegvalt. Door het verdwijnen van boerenschuren, is er ook steeds minder plek voor het maken van de carnavalswagens.’

Verenigingsleven
Voor Zevenaar is het verenigingsleven van levensbelang: carnaval en de schutterij horen bij het dagelijks leven. Zo meldde een inwoner vooral te hechten aan de slotceremonie van de schuttersfeesten na de processie in de kerk, vanwege het gevoel van saamhorigheid en gelijkgestemdheid die het geeft. ‘Het gevoel van: dat wat al zolang is geweest, nog leeft en hopelijk tot in lengte van dagen zal doorleven!’ Ook de schutterijen met hun specifieke tradities, zoals optochten van vendeliers en het koningsschieten (waarbij leden schietwedstrijden op houten duiven houden met luchtbuks, voet- en kruisbogen), zijn typerend voor de regio. De mis vooraf aan de jaarlijkse wedstrijden voor de ‘keizerverkiezing’ vindt plaats in de kerk, en de processie wordt er officieel gewijd. Hoe oud deze tradities ook zijn, ze sluiten volgens Werdmuller niemand uit. ‘De mentaliteit is juist: kom maar binnen en doe maar mee.’

Behoud Molukse kerk
Ook vertegenwoordigers van de Molukse kerk in Zevenaar waren tijdens de bijeenkomsten aanwezig. De kerk, nu een gemeentemonument, werd in 1962 gebouwd voor de Molukse gemeenschap. Molukse KNIL-militairen en hun gezinnen, die na de Indonesische onafhankelijkheid jaren in barakken in de regio woonden, verhuisden in 1961 naar wat later de Molukse wijk zou gaan heten. ‘Ze hebben de kerk zelf opgeknapt, maar het kost ze veel moeite om aan de instandhoudingsplicht te voldoen’, vertelt Werdmuller. Vanwege de ‘gigantische energierekening’ wordt nu gezocht naar slimme verduurzamingsmaatregelen, zoals zonnepanelen. Maar omdat de kerk geen rijksmonument is, zijn er minder subsidies beschikbaar en omdat het een gemeentemonument is, lopen ze tegen de lastige vergunningsregels aan. ‘En de subsidieregelingen zijn voor sommige mensen best ingewikkeld, bleek tijdens de bijeenkomst’, zegt Kramer. Zo werden er meer obstakels en successen rondom verduurzaming gedeeld.

Jongeren: lokale verhalen
Bij het jongerenonderzoek waren 200 leerlingen van het Liemers College (vmbo-2) betrokken. ‘Vmbo-leerlingen blijven vaak wonen in de regio, waardoor het extra zinvol is om hen trots te maken op hun omgeving en ze te betrekken bij keuzes rondom erfgoed’, licht Kramer de keuze toe. Samen met twee docenten hield hij op school de kick-offbijeenkomst. De favoriete plekken van jongeren bleken heel alledaags: de snackbar, het winkelcentrum en de sportclub. Klassiek erfgoed was minder populair: de onderzoekers zien ‘een kloof tussen bestaande erfgoedstructuren en de belevingswereld van jongeren’. Het onderzoek biedt volgens Kramer veel aanknopingspunten om deze groep alsnog te bereiken, zoals het delen van lokale verhalen. ‘Denk aan de verhalen achter straatnamen, de plekken in hun buurt of familiegeschiedenissen.’

Opbouwend
Het dagelijks bestuur en de gemeenteraad zijn enthousiast. De wethouder was bij alle gesprekken aanwezig. ‘Hij vond het geweldig, ook omdat de insteek zo opbouwend was en erfgoed zo goed naar de leefwereld van inwoners is gebracht’, zegt Werdmuller. ‘Zelfs leden van vrij gesloten gemeenschappen zijn komen opdagen en lieten weten dat zij zich gehoord hadden gevoeld.’

Gemeenten die ook met erfgoedparticipatie aan de slag willen, doen er goed aan hun verschillende gemeentedomeinen (communicatie, ruimtelijke ordening en het sociaal domein) goed te laten samenwerken. Daarnaast is het belangrijk de bijeenkomsten goed te begeleiden: houd de toon positief en kies een vorm waarin iedereen een stem krijgt. In Zevenaar werden de verschillende en speelse manieren om de gesprekken met inwoners te voeren zeer gewaardeerd (zie kader).

Waar Werdmuller de bekende belanghebbenden over de bijeenkomsten in de vier dorpskernen verdeelde en hun binding met de locatie meewoog, verspreidde Kramer ze voorafgaand aan elke bijeenkomst over verschillende tafels. ‘Zo voorkom je dat een tafel door één gezelschap gekaapt wordt.’

Wat ook goed werkt, is het kiezen van onderwerpen die direct raken aan de eigen leefwereld van deelnemers. Dat maakte het gesprek voor veel mensen herkenbaar en relevant, zegt Kramer. ‘Daarmee sluit deze combinatie van participatiemethoden – de erfgoedbijeenkomsten, jongerenparticipatie en online enquête – goed aan bij de Faro-richtlijnen, waarin de mens en zijn relatie met de leefomgeving centraal staan.’

Ander erfgoedbeleid
Gaat deze participatie ook leiden tot een wezenlijk ander erfgoedbeleid? Werdmuller en Kramer denken van wel: de nadruk op sociaalmaatschappelijke thema’s (zoals sociale cohesie en leefbaarheid) en op immaterieel erfgoed is een belangrijk verschil met voorheen, toen erfgoed vooral gelinkt was aan monumenten. ‘En dat zal zich straks ook naar de omgevingsvisie en -plan vertalen.’

Foto's: Erfgoed Gelderland