Waardevol en helend

In deze rubriek staat de spotlight op Faro-projecten die uitvoering geven aan het Verdrag van Faro. Met behulp van de Faro-subsidie maken ze het erfgoedveld democratischer en ontwikkelen ze deelbare kennis en werkwijzen.

Dit keer in de Faro-Spotlight: Waardevol en helend, erfgoedcollecties voor en met de zorg.

Het initiatief wordt uitgevoerd door Rijksmuseum Boerhaave en Erfgoed Collecties Erasmus Medisch Centrum in samenwerking met meerdere partners. We spreken met Mieneke te Hennepe, conservator medische collecties bij Rijksmuseum Boerhaave in Leiden.

Samenvatting

Het is bewezen dat het voor patiënten een positieve werking heeft als ze in aanraking komen met kunst. Het kan bijdragen aan het vergroten van welzijn en het verbeteren van onze mentale en fysieke gezondheid. Met ‘Waardevol en helend’ willen de initiatiefnemers laten zien hoe dit ook het geval kan zijn voor (zorg)erfgoed. Het project bekijkt hoe erfgoedcollecties rond de zorg van waarde en potentieel helend kunnen zijn voor zowel patiënten, cliënten als zorgverleners. Voor dit inzicht worden ervaringen uit eerdere projecten gebundeld.

Hoe ziet jullie project eruit?

“Het eerste onderzoek bestaat uit terugblikken, met literatuur- en dataonderzoek, en daarna volgt een onderzoek naar lopende participatieprojecten. In de vorm van meekijksessies, en met behulp van vragenlijsten hopen we te ontdekken wat de waarde is voor patiënten van het meewerken en of ervaren van projecten en tentoonstellingen rondom zorg en erfgoed. Het kan bijvoorbeeld een waardevolle bijdrage leveren aan processen van verwerking. Ook reflecteren we met experts uit Europa op de resultaten van projecten. Een voorbeeld is een tentoonstelling over de slechthorende en doven-community (Erasmus MC): wat levert het de deelnemers op als ze meedoen? Het project kan betekenis hebben voor zowel zorgprofessionals als patiënten of medische gemeenschappen. Aan het eind van het project delen we onze onderzoeksresultaten, bevindingen en aanbevelingen in een handreiking en een symposium.”

'Hoor eens even!' (Erasmus MC, 2022), een tentoonstelling samengesteld door Ruben Verwaal i.s.m. verenigingen voor Doven en slechthorenden.

Kun je iets meer vertellen over de meekijksessies?

“De meekijksessies zijn bedoeld voor de uitwisseling van kennis en ervaringen. Eén van de meekijksessies was in het Museum Kinderdorp Neerbosch. Dit was oorspronkelijk een plek voor de opvang van wezen en is later overgegaan in een vorm van jeugdzorg. Met ervaringsdeskundigen en museumprofessionals hebben we het museum bezocht. We hebben gesproken met oud-bewoners en met een oud-medewerker. Alle drie zaten ze vol met verhalen. Een van de oud-bewoners gaf aan dat ze in het museum ook de dossiers bewaren van de mensen die daar gewoond hebben en dat het lezen daarvan veel kan betekenen voor hen. Maar ook de ervaring van het museumbezoek zelf is waardevol. In het museum zijn kamers gerecreëerd uit verschillende periodes. Wat betekenen die ruimtes voor de oud-bewoners en hun naasten? Wat zijn verschillende methoden waarop je dat erfgoed van waarde kan laten zijn? En hoe neem je dat mee in het ontwikkelproces van een nieuwe opstelling? Dat willen we toelichten in de handreiking met behulp van deze en andere praktijkvoorbeelden rond zorgerfgoed. Er blijkt niet één gouden manier om dat te doen.”

“Aan het eind van het project willen we graag nog een keer terug om samen te reflecteren op de meekijksessie en gevoerde discussies. We vinden het zeer belangrijk dat de ‘ervaringsdeskundigen’ zelf de mogelijkheid hebben om hun verhalen te kunnen delen en daar comfort in kunnen vinden.”

Meekijksessie Museum Kinderdorp Neerbosch (mei 2025)

Kun je over een project rond zorgerfgoed vertellen waaraan je zelf hebt gewerkt?

“Eén van de projecten ging over vruchtbaarheidsproblematiek. Rijksmuseum Boerhaave verzamelde medisch erfgoed vaak vanuit de kennis en ervaring van wetenschappelijke en medische professionals. Niet eerder werd dit expliciet gedaan door mensen die zelf de behandelingen hebben ondergaan. Als onderdeel van het project werden deelnemers rondgeleid door de vaste opstelling van het museum. Wij waren erop voorbereid dat bepaalde objecten, zoals een achttiende-eeuws preparaat van een foetus, mogelijk emotionele reacties zouden kunnen oproepen. Dit bleek een verkeerde aanname. Enkele deelnemers vertelden ons dat ze het fijn vonden om hun persoonlijke ervaringen in een breder, historisch perspectief te kunnen plaatsen. Het zien van de gemusealiseerde foetus hielp hen juist. Je kunt dus nooit voor iemand anders bepalen wat waardevol is. Het is belangrijk om daarin open te staan en het niet zelf in te vullen. Erfgoed kan mensen mogelijkheden bieden omdat het iets kan toevoegen aan hun ziektebeleving of aan hun herinneringen.”

Wat hoop je dat het lange termijneffect van ‘Waardevol en helend’ zal zijn?

“Ik hoop dat het meer vanzelfsprekend wordt dat patiëntengroepen en zorgprofessionals aankloppen bij musea, vanuit een behoefte waar musea of erfgoedcollecties iets in kunnen betekenen. Andersom ook: Dat er minder vrees is voor collecties rondom medisch erfgoed en zorgerfgoed. En dat medische collecties, soms onverwacht, voor mensen iets positiefs kunnen betekenen. Zoals een gevoel van samenhang of een afsluiting van een ervaring in het verleden of heden. Ik hoop dat er in de toekomst meer bewustzijn voor die waarde van zorgerfgoed zal zijn.”

Medisch erfgoed in Rijksmuseum Boerhaave. Foto: Fred Ernst.